FUZULIY VA O‘ZBEKCHA SOQIYNOMALAR

Maqsud Asadov 
(
Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Dili, 
Edebiyati ve Folklori Enstitüsü Araştırmacısı
alpbek2010@mail.ru

+998903263223

Abstract 
Mazkur maqolada mashhur ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy soqiynomalarining o‘ziga xos xususiyatlari, ularning o‘zbek adabiyoti, xususan, XIX asrda Xorazm adabiy muhitida yashab ijod qilgan Tabibiy va Avaz soqiynomalariga adabiy ta’siri masalalari tekshirilgan. Shuningdek, Fuzuliy va Navoiy soqiynomalarining ayrim mushtarak va farqli jihatlari, ularning soqiynoma janri taraqqiyotidagi o‘rni xususida bahs yuritilgan.

Kalit so’zlar: soqiy, soqiynoma, “Haft jom”, Navoiy soqiynomasi, o’zbek adabiyoti, musiqa, adabiy ta’sir   

Muallif haqida: Maqsud Asadov – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti

Tavsiya etiladigan havola: Asadov, Maqsud. 2020. “Fuzuliy va o‘zbekcha soqiynomalar”.

Ma’lumki, XV asrdan keyin nafaqat o‘zbek, balki boshqa turkiy xalqlar adabiyotida ham soqiynoma janri o‘ziga xos tadrijga, taraqqiyotga erishdi. Ular haqida fikr yuritilganda mashhur ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy ijodiga to‘xtalmaslik mumkin emas. Chunki Fuzuliy qalb kishisi, inson ruhiy dunyosining quvonchu iztiroblari, orzuyu armonlarini, shu bilan birga, zamon va zamondoshlarga bo‘lgan munosabatlarning bor haqiqatini aniq va yorqin tasvirlay olgan buyuk san’atkordir. 
Sharq adabiyotida “Xamsa” dostonlariga javob yoza olish o‘ziga xos mahorat sanalgan. Shoirning “Layli va Majnun” dostoni mana shunday yuksak iste’dod namunasi, so‘z san’atining beqiyos durdonasi ekanligi ham sir emas. Dostonda masnaviy, murabba’, g‘azal, ruboiy kabi bir qator she’riy janrlardan tashqari, an’anaviy tarzda soqiynoma ham keltirilgan. Ta’kidlash lozimki, “Layli va Majnun”ning yana sakkiz bandi bevosita soqiyga murojaat bilan boshlangan. To‘rt band, 122 baytdan tashkil topgan mazkur manzumaning so‘nggi bandi uni doston voqealari bilan mazmunan bog‘laydi. SHoir soqiynomasida haqiqiy she’r zavqi, shoirlik mashaqqatlaridan bahs yuritgan olim, bu olamning sir-sinoatlarini bilishga undayotgan, umrning o‘tkinchiligini uqtirmoqchi bo‘lgan faylasuf, turmushning achchiq-chuchugini totgan, hayot haqidagi chuqur o‘y-xulosalarga ega donishmand kishining fikr-tuyg‘ulari o‘z ifodasini topgan. U davrning ijtimoiy muammolari, shoir shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari, qalb kechinmalarini ro‘y-rost ifoda etgan betakror ijod namunasidir:
	Har so‘zki, kelur zuhura mandin,
	Ming ta’na bo‘lur har anjumandin.
	Aylar hasad ahli bog‘layub kin
	Tahsin evazina naf’yu nafrin. [Fuzuliy 1995, 26]
Bunday paytlarda shoir soqiyga yuzlanib, boda keltirishini so‘rar ekan, har qanday mushkulotni hal qilishda undan “o‘zga iloj” topilmasligini aytadi. SHoirning fikricha, motam kayfiyatidan xalos etuvchi bu – boda, bor alamu iztirobni mahv etuvchi ham boda, yolg‘onu aldovdan, bo‘htonu tuhmatdan asraguvchi ham boda, hatto ko‘ngilga quvonchu shodlik, ruhga osudalik, vujudga sihat beruvchi ham shu, muhabbatu visol lazzati, davralarning ko‘rki, ezgulik, ishonchu e’tiqod manbai ham u. Soqiy bo‘lsa, bu bodani quyib tutuvchi, g‘am-qayg‘udan forig‘ etuvchi, haqiqiy “madadchi”, sodiq “hamdam”, chin “g‘amxor”dir:
		Soqiy, karam ayla, jom kezdir!
		Tutma qadahi, mudom kezdir!
		Davrona cho‘x e’tibor qilma,
		Kezdir qadahi, qaror qilma.[Fuzuliy 1995, 25]	
	Asarda shoirning salaflari haqida aytgan fikrlari ham e’tiborga molik. “YA’ni shuaroyi davri sobiq” haqida so‘z yuritar ekan shoir “davron ularni muazzam et”ganligi, “har davr birin mukarram” qilganligini yozadi. “Turku arabu ajam”da mashhur bo‘lgan ijod ahli Abunuvos, Nizomiy va Navoiy ekanligi ayon. “Ul qavm”ning ijod “gulshan”idan “toza gullar” termoqni istagan shoir salaflari she’riyatini “gul”ga, o‘z ijodini “xasu xor”ga qiyoslaydi:
		Onlar guli terdilar, mani zor
		Holo tilaram, teram xasu xor. [Fuzuliy 1995, 27]
	Fuzuliy soqiynomasi mazkur janrga xos betakror badiiy san’atlari, fikr-kechinmalarning may va unga aloqador tushunchalar vositasida ifoda etilganligi bilan ham go‘zal va ta’sirchandir. To‘g‘ri, mazkur janr namunalarida tashbehning qo‘llanishi diqqatga sazovor hodisa. Ammo salaflar ijodini “may sofi” – suzib soflangan, toza, tiniq mayga, o‘z she’riyatini “durd” − may quyqasiga o‘xshatish aynan Fuzuliy soqiynomasida keltirilgan:
		May sofi ulara o‘ldi ro‘zi,
		Qoldi manga dog‘i durd so‘zi. [Fuzuliy 1995, 27]
	SHoh madhining keltirilishiga ko‘ra, Fuzuliy soqiynomasi Navoiy soqiynomasiga o‘xshash. Biroq Fuzuliy shoh madhiga alohida band ajratib, uni “manzuri shahanshohi zamona”, “podshohi balandnishin”, “panohi islom”, “maxdumi zamon”, “sultoni murodbaxshi odil”, “arbobi hunar umidgohi” kabi bir qator sifatlar bilan ulug‘laydi. “Tug‘roi misoli oli Usmon, Sultoni sipahshikan Sulaymon” deya fikrlarini talmeh bilan asoslaydi. Umuman, soqiynomada shoir qarashlarini yuzaga chiqarishda talmeh asosiy vosita sanaladi. Uning “Soqiy, tut alimki, xastaholam” deb boshlangan oxirgi bandida ham shoir Rumiy, Shayxiy, Ahmadiy, Avsof, Jaliliy, Nizomiy kabi ijodkorlar nomini keltirib, o‘z fikrlarini jonli ifoda etgan. 	
Soqiynoma shoirning bu dunyoning boyligu hashamlariga ortiqcha hirs qo‘ymaslik, insonning qadr-qimmati dunyo moli bilan belgilanmasligi, bularning bari “beqaror”, ya’ni o‘tkinchi ekanligi, o‘tayotgan umrning beshafqatligi, uni faqat ezgu ishlarga sarf qilish lozimligi haqidagi hikmatlari bilan yakunlangan. 
	O‘zbek mumtoz adabiyotida XIX asrda, jumladan, Xorazm adabiy muhitida yaratilgan Tabibiy, Avaz O‘tar, Sultoniy va Oqillarning soqiynomalarini Fuzuliy soqiynomasi ta’sirisiz tasavvur etish qiyin. Ular orasida, xususan, Tabibiy va Avaz soqiynomalari Fuzuliy manzumasiga xos ifoda usuliga ega ekani bilan xarakterli. Mazkur davrda ijod qilingan o‘zbekcha soqiynomalarning aksariyati har bir band so‘ngida shoir taxallusining qo‘llanishi bilan ham o‘ziga xosdir. Taxallus qo‘llashiga ko‘ra Tabibiy va Avaz soqiynomalari bir-biriga favqulodda o‘xshash. Bu, o‘z navbatida, Fuzuliyning “Haft jom” (“Etti jom”) asarini eslatadi. Tabibiyning Fuzuliy soqiynomasidan ta’sirlanishi bejiz emas, aslida. Chunki u “Haft jom”ni forschadan turkiyga tarjima qilgan [Ahmad Tabibiy, 1078-1.]. Turk olimi F.Ko‘pruluzodaning ma’lumot berishicha, Fuzuliy soqiynomasi shoirning musiqaga munosabatini ifoda etgan, tasavvufiy mazmundagi asardir. Xorazm musiqashunosi Muhammad Rojiy tomonidan u chig‘atoy tiliga tarjima qilinib, “Mag‘rib an-nazirin” nomli devonga ilova tarzda kiritilgan [Köprülü 1966, 34].
	Fuzuliyda taxallus qo‘llangan baytlar har bir bandning sarlavhasi sanalgan “jom kayfiyati”ni yanada teranroq ifodalab, may jomini shod-xurramlik, zavqu shavq va ilhom manbai sifatida ko‘rsatadi. Shu sababli, shoir “Etti jom” asarida faqat soqiy va mug‘anniyga emas, may qadahiga, jomga ham yuzlanadi. Chunonchi, “So‘yla, bu Fuzuliyki, tushib dardga maloldin, Bir daf’alik o‘z ko‘nglini cheksin u maholdin”, “Bir vasl ila nokom Fuzuliyga farah soch, Jonlantir o‘lgan zavqini, puch kayfini bir och!” kabi [Fuzuliy 1985, 157 – 173]. Tabibiy manzumasining taxallus keltirilgan baytlarida esa muallifning bandlarda bayon qilinayotgan fikr-mulohazalari, tasvirlanayotgan voqea-hodisalarga munosabati, orzu-intilishlari, hayotiy qarashlari xulosalangan. Xotimaviy baytlarda shoirning ikkinchi shaxsga qaratilgan xitobi o‘ziga xos jo‘shqin pafos va sobit ishonch bilan yangraydi: “Ayla, Tabibiy, fikri g‘azal, Topsang ibodat orasida mahal”, “Tabibiy, jahondin vafo istama, Dame mosivodin baqo istama”.
E’tiborlisi, Tabibiy soqiynomasining mazmunini musiqa va cholg‘u asboblari obraz-tushunchalarisiz idrok qilish, mohiyatini to‘la anglash, shoir ma’naviy sarchashmalarining asosini bilish mushkul. O‘zbek adabiyotida XV asrdan keyin yaratilgan soqiynomalarda juda kam uchraydigan yana bir xususiyat: mug‘anniyga murojaat ham aynan Tabibiy soqiynomasi badiiyatiga xosdir. Uning uchinchi manzumasida dastlab soqiyga, so‘ngra mug‘anniyga (ikkalasi ham uch baytdan) xitob qilingan. Shu tariqa, bu tartib mazkur bandning so‘ngigacha davom etgan. Bunday poetik ifoda Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonidagi soqiynoma xarakteridagi baytlarda, shuningdek, Hofiz Sheroziy soqiynomasida ham uchraydi. Fuzuliy soqiynomasining har bir bandi esa ma’lum bir musiqa asbobi bilan mubohasaga bag‘ishlangan.
	Ozarbayjon olimasi O.Rustamovaning yozishicha, Fuzuliy soqiynomasida musiqa asboblari nomlarining keltirilishi uning musiqa ilmidan ham keng xabardor ekanligini bildiradi [Rustamova 2014, 168]. Darhaqiqat, Tabibiy manzumasida “Buzruk”, “Iroq”, “Hijoz”, “Ushshoq”, “Turktoz” kuylarining tanbur cholg‘u asbobi bilan aloqadorlikda sanab ko‘rsatganligi ham bejiz emas. Chunki Sharqda mazkur kuylar tanbur orqali ham ijro etilgan [Mannopov 2004, 33]. Boshqa bir o‘rinda “Tabriz”, “Segoh”, “Dugoh”, “Savti Shahnoz”, “Rok” kuylari rubob vositasida ham ijro etilganligiga ishora qilinadi: 
		Ketur, soqiy, bodai la’lfom,
		Ki ichgonga qilg‘usi g‘amni harom...
		Mug‘anniy, tarahhum qil behisob,
		Olib ilkinga emdi bir dam rubob.
		Isfahoni, Tabrizi, Segohni,
		Nahovandi g‘azal Dugohni... 
	Ilmda yoritilishicha, maqomlardan “Ushshoq”, “Navo” kishilarda kuch va jasorat; “Rost”, “Iroq” – xushvaqtlik va quvonch; “Buzruk”, “Rohaviy”, “Zangula” – qayg‘u va g‘urur; “Hijoziy” va “Husayniy” – zavq va sevinch kayfiyatlarini paydo qiladi [Rajabiy 1956, 11 – 12]. Soqiynomalarda kishiga mahzunlik va sokinlik ruhini singdiruvchi kuylar emas, aksincha o‘quvchini zavqu shavqqa, xursandchilik va xushvaqtlikka etkazuvchi jo‘shqin ohanglarning nomlari ko‘chimning metonimik badiiy tasvir usulini hosil qilib keladi. 
	Aslida soqiynoma musiqaga oid atama sifatida bir qator kuylar nomini ham bildiradi. O‘ziga xos ohang, parda va ashulalar majmuasidan iborat bo‘lgan SHashmaqomning har ikkinchi maqomi sho‘‘basidagi kuy soqiynomai nomi bilan yuritiladi. Mantiq va ohangi soqiy vasfiga bag‘ishlanganligi uchun ham shunday atalgan. Masalan, “Buzurg”, “Rost”, “Navo”, “Dugoh” maqomlarida soqiynomalarning butun tizimini ko‘ramiz. “Rost” va “Navo” maqomlarida Soqiynomai savti navo,  Soqiynomai mo‘g‘ulchai navo, Soqiynomai mustahzodi navo, Soqiynomai savti kalon, Soqiynomai savti ushshoq, Soqiynomai mo‘g‘ulchai dugoh, Soqiynomai mo‘g‘ulchai segoh, Soqiynomai savti chorgoh kuylari mavjud. Dastlab ohangga solinib, bazmlarda ijro etilgan soqiynoma xarakteridagi she’rlargina soqiynoma deb yuritilgan. Soqiynoma ohanglari tinglovchida hayotsevarlik tuyg‘ularini uyg‘otishi, nisbatan engil, sho‘x ijrosi bilan ajralib turgan. Soqiynomalar davraga yig‘ilganlarni go‘yo jonli harakatlarga – raqsga chorlagandek tasavvur uyg‘otishi bilan ham e’tiborlidir [Dilovarov 2004, 137]. Demak, she’riy parchada keltirilgan boshqa kuylarning nomlari ham shoirning maqsad-muddaosi, asarning mazmun-mohiyatini ochib berish uchun ham xizmat qiladi.	Shunisi ham borki, Fuzuliyda Nay, Daf, Tor, Chang, Ud, Setor, Qonun majoziy obrazlar bo‘lib, lirik qahramonning ular bilan suhbati orqali tabiat hodisalari, shoir yashayotgan jamiyatning ma’naviy-axloqiy masalalaridan bahs yuritilgan. “Etti jom”ning ilk bandida lirik qahramon keksa chol qiyofasidagi nay bilan suhbat quradi. Dastlab nay otash, tuproq, suv va havo bilan ulfat bo‘lgani, osmonga mag‘rur bo‘y cho‘zib, atrofdagilarga bepisand boqqani (bu o‘rinda, tabiiyki, nayning qamish ma’nosi ham ko‘zda tutilgan), turli davralarda, bazmi jamshidlarda kayf-safoga berilib, umrini behuda sarf qilganidan afsuslanadi. G‘animlarining o‘ziga etkazgan ozorlaridan, do‘st deb bilganlari – otash, tuproq, suv va havolarning xiyonatidan shikoyat qiladi. So‘ngra bir rind kishiga do‘st tutinib, uning dardu hasratiga malham bo‘layotganidan hamda mayxo‘rlik kechalarida yana e’tibor topganidan xursand ekanligini aytadi. Band so‘ngida shoir mug‘anniyga xitob qilar ekan, nay ohangi bilan ko‘ngil chigalliklarini yozib, atrofdagilarga quvonch va farah ulashishini uqtiradi:
		Sen-da, ey mug‘anniy, tilga kir, ko‘nglimni bir och,
		Nay ila bu atrofni ishqlantir, olov soch.

		CHorcho‘p kabi yondir meni, bu otashda yondir,
		Ko‘nglim uyini sham kabi nurlantir, quvontir... [Fuzuliy 1995, 311]
	Fuzuliy soqiynomasida barcha obrazlar shoirning ijtimoiy, axloqiy, falsafiy o‘y-qarashlari ifodasini ta’minlagan. Mumtoz adabiyotda bevosita insonning yaratilishi bilan bog‘liq to‘rt unsur yoki anosiri arbaa, ya’ni olov, tuproq, suv va havo “Etti jom”da bu dunyoning o‘tkinchi hoyu havaslariga ishora qiluvchi timsollar sifatida tasvirlangan. Ular orqali shoir o‘z davri kishilarining ma’naviy qiyofasini ham aks ettirgan. Tabibiy soqiynomasida esa musiqaga oid tushunchalar vositasida insoniy zavqu shavq ulug‘langan, shuningdek undagi musiqa asboblari bilan mutanosiblikda tasvirlangan kuy nomlari Fuzuliy manzumasida uchramaydi. Ko‘rinadiki, Tabibiy manzumasi musiqa va soqiynoma munosabati teran ifoda etilganligi bilan nafaqat o‘zbek, balki turkiy xalqlar adabiyotida ham o‘ziga xos o‘rin tutadi.	
 “Fuzuliy sharob, musiqa, qo‘shiq, ishq, husn, ruh kabi allegorik obrazlar vositasida real, hayotiy masalalardan bahs yuritgan. O‘z davri uchun g‘oyatda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy, falsafiy, shuningdek tasavvufiy qarashlarni ilgari surgan” [Ozoda R 1975, 200]. Shoirning “Bangu boda” munozarasida ham allegoriya muhim badiiy vosita sanaladi. Ilmda asardagi ikki qahramon – Bang va Bodani shoh Ismoil Safaviy, Sulton Salim, Muhammad Shayboniyxon, Sulton Boyazidlarga nisbat berish hollari ham uchraydi [G‘oyibova 1958, 302 – 305]. Munozara ijtimoiy-madaniy turmush manzaralarining ishonchli tasvirlanishi, jamiyatning turli axloqiy, falsafiy masalalariga e’tibor qaratilganligi bilan ham diqqatga molikdir. U ifoda tarzi, badiiy-estetik xususiyatlari jihatidan “Etti jom” asariga o‘xshab ketadi [Tolibzoda 1978, 261]. Adabiyotshunos olim E.Rustamov “Bangu boda” xususida to‘xtalib, uning o‘zbek va ozarbayjon xalqlarining o‘zaro adabiy aloqalari tajassumi ekanligini, shuningdek, Yusuf Amiriyning “Chog‘ir va bang” va Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” asarlari ta’sirida yaratilganligini qayd etadi [Rustamov E 1963, 222]. O‘z navbatida, mazkur asar mohiyati, poetik obrazlar olami va ayrim badiiy vositalariga ko‘ra Sharq adabiyotida yaratilgan soqiynomalar bilan ham mushtarakdir.  
Aytish mumkinki, Fuzuliy she’riyati,adabiy merosini Navoiy ijodisiz tasavvur etib bo‘lmaganidek, XVI asrdan keyingi o‘zbek adabiyoti, xususan, mazkur davrda yaratilgan soqiynoma namunalarini Fuzuliy soqiynomasi ta’siridan xoli holda mukammal baholash va tadqiq qilish mushkul. Soqiynoma janri namunalarida taxallusning qo‘llanishi, may, musiqa va cholg‘u asboblari obrazlarini parallel keltirish orqali ijtimoiy hayot, tarixiy davr va zamon hodisalari haqida teran xulosalar chiqarish, hayotsevarlik va insonparvarlik g‘oyalarini ifodalash Fuzuliy manzumalarining betakror jihatidir. XIX asr o‘zbek adabiyotida yaratilgan mazkur janr namunalarida bu an’ana o‘ziga xos ko‘rinishlarda davom ettirilgan. Xullas, o‘zbek mumtoz she’riyatida soqiynoma janri taraqqiyotida Navoiy bilan bir qatorda Fuzuliyning ham beqiyos o‘rni borki, buni yuqoridagi tahlillarimiz tasdiqlaydi. 

Adabiyotlar:
Аҳмад Табибий. Инв. рақам: № PN 1078-1. Еттилар баҳси. Қўлёзма. ТДШИ Шарқ қўлёзмалари маркази. 
Диловаров М. 2004. Соқийнома // Энциклопедияи адабиёт ва санъати тожик. Жилди 3. – Душанбе: Сарредакцияи илмии Энциклопедияи милии тожик, Köprülü F. 1966. Edebiyat araştırmaları. – Ankara: Milli eğitim basımevı.
Маннопов С. 2004. Ўзбек халқ мусиқа маданияти. – Тошкент: Янги аср авлоди.
Muhammad Fuzuliy. 1985. Asarlar. 5 jildlik. V jild. – Baku: Ilm.
Ozoda R. 1975. Ozarbayjon epik she’rining inkishof yo‘llari (XII – XVII asrlar). – Boku: Ilm. 7. Ражабий Ю. 1956. Шашмақом. 7 томлик. I том. – Тошкент: Адабиёт ва санъат.
Рустамов Э. 1963. Узбекская поэзия в первой половине XV века. – М.: Издательство Восточной литературы.
Rustamova O. 2014. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. II jild. – Boku: Ilm.
Tolibzoda K. 1978. San’atkorning shaxsiyati. – Baku: Yozuvchi. 
Fuzuliy. 1995. 2 jildlik. II jild. – Baku: Ozarbayjon Ensiklopediyasi.
G‘oyibova R. 1958. Ingliz sharqshunoslari Fuzuliy ijodi haqida // Muhammad Fuzuliy. – Boku: Ozarbayjon davlat nashriyoti.

Maqsud Asadov
(Tashkent, Uzbekistan) 
alpbek2010@mail.ru

FUSULI AND UZBEK SAKINAMAS
	Abstract
This article discusses the features of the sakiname of the famous Azerbaijani poet Muhammad Fizuli, their literary influence on Uzbek literature, especially the literature of Tabib and Avaz, who lived in the 19th century Khorezm literary environment. Some general and distinctive aspects of the sakiname Fizuli and Navoi, their role in the development of the sakiname genre are also discussed.

Key words: soqiy, soqiynoma, “Khaft jom”, soqiynoma of Navoiy, uzbek literature, music, literal influence   

About the authors: Maqsud Asadov – Doctor of philosophy, Academy of Science of the Republic of Uzbekistan, Instituteof Uzbek language, literature and folklore 

Recommended data: Asadov, Maqsud. 2020. “Fusuli and uzbek sakinamas”.

References
Ahmad Tabibiy. Inv. raqam: № PN 1078-1. Ettilar bahsi. Qo‘lyozma. TDSHI Sharq qo‘lyozmalari markazi. 
Dilovarov M. 2004. Soqiynoma // Ensiklopediyai adabiyot va san’ati tojik. Jildi 3. – Dushanbe: Sarredaksiyai ilmii Ensiklopediyai milii tojik.
Köprülü F. 1966. Edebiyat araştırmaları. – Ankara: Milli eğitim basımevı.
Mannopov S. 2004. O‘zbek xalq musiqa madaniyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi.
Muhammad Fuzuliy. 1985. Asarlar. 5 jildlik. V jild. – Baku: Ilm.
Ozoda R. 1975. Ozarbayjon epik she’rining inkishof yo‘llari (XII – XVII asrlar). – Boku: Ilm. 7. Rajabiy Yu. 1956. Shashmaqom. 7 tomlik. I tom. – Toshkent: Adabiyot va san’at.
Rustamov E. 1963. Uzbekskaya poeziya v pervoy polovine XV veka. – M.: Izdatelstvo Vostochnoy literature.
Rustamova O. 2014. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. II jild. – Boku: Ilm.
Tolibzoda K. 1978. San’atkorning shaxsiyati. – Baku: Yozuvchi. 
Fuzuliy. 1995. 2 jildlik. II jild. – Baku: Ozarbayjon Ensiklopediyasi.
G‘oyibova R. 1958. Ingliz sharqshunoslari Fuzuliy ijodi haqida // Muhammad Fuzuliy. – Boku: Ozarbayjon davlat nashriyoti.